شهرستان تنگستان

شهر اهرم مركز شهرستان تنگستان است. از لحاظ تقسيمات كشوري اين شهرستان از دو بخش مركزي و دلوار ، دو شهر و چهار دهستان تشكيل گرديده و فاصله اهرم تا مركز استان 57 كيلومتر مي باشد. آب و هواي اين شهرستان در نوار ساحلي گرم و مرطوب و هر چه به سوي مناطق داخلي پيش رويم از رطوبت هوا كاسته مي گردد.

جاذبه هاي سياحتي و زيارتي شهرستان تنگستان :

1- موزه شهيد رئيسعلي دلواري – دلوار

2- قلعه زائر خضرخان (قلعه كلات) – اهرم

3- چشمه آب گرم مير احمد – مير احمد

4- تفرجگاهاي سرسبز خائيز – خائيز

5- سواحل دريا – نوار ساحلي

6- امامزاده محمدبن احمدبن موسي ميراحمد

7- امامزاده ابراهيم – اهرم

8- امامزاده جعفر – اهرم

9- امامزاده زيدبن علي – گُلّنگون

خانه و موزره شهيد رئيسعلي دلواري :

خانه و موزه شهيد رئيسعلي دلواري در شهر دلوار به فاصله 45 كيلومتري جنوب بوشهر واقع گرديده است. دلوار مركز بخش ساحلي تنگستان و زادگاه رئيسعلي دلواري مي باشد. مبارزات شهيد رئيسعلي دلواري بر عليه تجاوز انگليس در بيش از هشتاد سال پيش ، خاطره اي بس شگفت و فراموش نشدني در ذهن مردم منطقه بر جاي گذاشته است.

قلعه كلات :

اين قلعه در شمال شهر اهرم واقع شده و به زائر خضرخان تنگستاني منسوب است. قلعه در زمان حمله انگلستان به ايران مورد استفاده قرار گرفته و جاي اصابت گلوله توپ بر برج غربي آن هنوز باقي است. همچنين در همين قلعه اسراي انگليسي نگهداري مي شده اند.

قلعه مشتمل بر چهار برج و بارو و قلعه مياني است و داراي تاسيسات خصوصي براي ساكنين قلعه مي باشد. ساختمان قلعه از خشت خام و گل ساخته شده است.

دلواري در 1881 ميلادي در روستاي «دلوار» از توابع تنگستان ديده به جهان گشود. وي دوران كودكي را در زادگاهش با فراگرفتن فنون رزمي، اسب‌سواري، تيراندازي و آموختن قرآن و ادبيات فارسي سپري كرد. از همان كودكي و نوجواني توانست به ويژه در تيراندازي مهارت خاصي كسب كند. با شروع انقلاب مشروطه در سال 1906 رئيس‌علي در حالي كه بيش از 25 سال نداشت، ‌از جمله پيشگامان مشروطه در جنوب ايران بود. به همين دليل در دوران ديكتاتوري محمد‌عليشاه قاجار عليه حكومت وي در جنوب دست به اسلحه برد و در 1909 توانست به كمك تفنگچي‌هاي خود، بوشهر را از سلطه عمال محمد‌عليشاه آزاد سازد. با تصرف گمرك بوشهر كه در اجازه انگليسي‌ها بود، نيروهاي آن كشور به دخالت نظامي در منطقه پرداختند و جنگ و گريزي را آغاز كردند كه تا سالهاي جنگ اول جهاني ادامه يافت. در كشاكش جنگ، وقتي انگليسي‌ها با وقوع انقلاب بلشويكي و خروج نظاميان روسي از ايران به سمت شمال تعرضات خود را گسترش دادند، تنگستانيها به حملات خود عليه انگليسي‌ها شدت بخشيدند. در يكي از اين شبيخونها كه در 12 ژوئيه 1915 رخ داد، دو ژنرال بلندپايه انگليسي همراه با دهها سرباز انگليس و هند، جان خود را از دست دادند. با وقوع اين حادثه نيروهاي انگليسي در هشتم اوت 1915 (17 مرداد 1294 ـ 26 رمضان 1333) شبانه بوشهر را اشغال كردند.
رئيس‌علي و شيخ حسين چاه‌كوتاهي و زاير خضرخان اهرمي سه نفر از معتمدين دلير تنگستان تصميم گرفتند كه عليه دشمن قيام نموده و در مقام مدافعه از وطن برآيند.
دو ماه قبل از آن كه قواي انگليس بوشهر را اشغال كنند، ژنرال كاكس كنسول انگليس در خليج فارس، نامه‌اي به مرحوم شيخ‌ محمد‌حسين برازجاني روحاني متنفذ و مجتهد معروف دشتستان نوشت كه جواب آن نامه انگيزه‌ي قيام رئيس‌علي دلواري شد.
كنسول انگليس در اين نامه از شيخ محمد حسين برازجاني خواسته بود كه از نفوذ خود استفاده نموده و از هرگونه آشوب و قيام عليه اشغالگران جلوگيري نمايد و اين كه از دشمني با دولت انگليس نه تنها سودي عادي ملت ايران نخواهد شد، بلكه در صورتي كه ايرانيان وارد جنگ شوند، انگليس يك سوم خاك ايران را تصرف خواهد كرد.
شيخ، در پاسخ به اين نامه تمام مصيبتها را از طرف دولت انگليس دانسته و اعلام كرده بود كه چنانچه عمليات انتقام‌جويانه عليه اشغالگران صورت پذيرد مسئوليت آن بر عهده‌ي انگليسي‌ها خواهد بود.
رئيس‌علي، در نامه‌هاي متعدد به شيخ محمد‌حسين برازجاني از او براي جهاد و قيام عليه قواي انگليس كسب تكليف مي‌كند كه سرانجام مرحوم شيخ صورتي از حكم جهادي كه مراجع شيعه از نجف اشرف ارسال داشته بودند به ضميمه‌ي حكم خود مبني بر وجوب جهاد با كفار انگليسي و جلوگيري از رخنه‌‌ي آنها به بنادر جنوب و دشتي و تنگستان و لزوم همكاري خوانين اين مناطق و بسيج مردم مسلمان براي رفتن به ميدان جنگ صادر مي‌كند و براي همه‌ي خوانين مي‌فرستد.
رئيس‌علي همين كه از حكم جهاد مرحوم شيخ برازجاني و ديگر مراجع ديني آگاهي مي‌يابد، آماده‌ي نبرد با قدرت امپراتوري انگليس مي‌شود و مقدمات كار را در خانه‌ي سيد‌محمد‌رضا كازروني فراهم مي‌سازد. رئيس‌علي همراه دوستش خالو حسين دشتي در اوايل ما ه رمضان 1333 ه‍‍. ق در عمارت حاج سيد‌محمد‌رضا كازروني، پس از مذاكراتي با وي آمادگي خود را براي دفاع از بوشهر و جلوگيري از پيشروي نيروهاي انگليسي اعلام مي‌دارد. رئيس‌علي پس از اظهار تشكر، قرآن مجيد را مي‌طلبد و همين كه خادم، قرآن مي‌آورد بر مي‌خيزد و تعظيم مي‌كند و با احترام تمام آن را روي ميز جلو خود مي‌گذارد، آن‌گاه رو به حاضرين كرده و مي‌گويد: «اي كلام‌‌الله! گفتار مرا شاهد باش. من به تو سوگند ياد مي‌كنم كه اگر انگليسي‌ها بخواهند بوشهر را تصرف كنند و به خاك وطن من تجاوز نمايند در مقام مدافعه برآيم، و تا آخرين قطره خون من بر زمين نريخته است، دست از جنگ و ستيز با آنان نكشم، و اگر غير از اين رفتار كنم در شمار منكرين و كافرين به تو باشم، و خدا و رسول از من بيزار شوند.»
بعد از اشغال بوشهر نيروهاي انگليسي قصد تصرف دلوار را كردند محلي كه پيش از آن چند بار سربازان انگليسي بدانجا يورش برده اما هر بار طعم تلخ شكست را چشيده بودند.
رئيس‌علي و شيخ حسين و زايرخضرخان با قيام دليران تنگستان عليه اشغالگران انگليسي وارد نبرد شدند و نيروهاي متجاوز كه قريب پنج‌هزار نفر بودند در دام دليرمردان تنگستاني گرفتار آمدند و عده‌ي زيادي از بين رفتند.
نظاميان انگليسي در حمله خود، با مقاومت زيادي روبرو نشدند زيرا روستا خالي از سكنه شده بود و لذا نيروهاي انگليسي به ويران ساختن خانه‌هاي مردم، ترورهاي كور و بي‌هدف مردم غير‌نظامي، و قطع نخل‌ها و آتش زدن آنها پرداختند. تنگستانيها پس از اين رويداد، غالباً روزها آرامش خودرا حفظ مي‌كردند و شبها به نيروهاي انگليسي شبيخون مي‌زدند و با هر شبيخون تلفات سنگين انساني به اين نيروها وارد مي‌آوردند. در جريان يكي از اين حملات رئيس‌علي دلواري در سوم سپتامبر 1915 از پشت سر هدف گلوله يكي از همراهان خائنش قرار گرفت و به شهادت رسيد. اما نهضتي كه او درجنوب ايران به راه انداخت تا سالها مايه وحشت انگليسي‌‌ها بود.

دلوار زادگاه رئيس علي

روستاي دلوار بندر كوچكي است در پنجاه كيلومتري بوشهر كه مركز يكي از بخشهاي ساحلي شهرستان تنگستان است. واژه دلوار به معناي " دلاور " است كه گاه " دلبار" هم گفته مي شود . شغل مردم دلوار اغلب ماهيگيري و سفر به شيخ نشينهاست.  موقعيت دلوار بگونه اي است كه كشتيهاي بزرگ مي توانند در ساحل آن پهلو بگيرند و به همين لحاظ در مقاطعي از تاريخ ايران نامي از آن ذكر شده است .

بندر دلوار كه جمعيت آن حدود 700 نفر بوده است، بزرگترين نقش را در دفاع از خاك ايران  در سال 1914 م.( 1333 ه.ق) در مقابل حمله دوم قواي انگليس داشته است.

رئيس علي دلواري

رئيس علي دلواري فرزند رئيس محمد كدخداي دلوار در سال 1263 ه.ش بدنيا آمد پدر رئيس علي ، مورد احترام مردم منطقه بود و پس از شهادت فرزندش ،  از طرف محمد شاه به " شجاع الدين "  ملقب شد .  گفته مي شود شاه در راه بازگشت از اروپا به ديدار او نيز رفته است.

رئيس علي دوران كودكي خود را مثل ديگر كودكان آن روزگار گذراند. در هفت سالگي به مكتب رفت و قرآن و گلستان و نظامي و شاهنامه را آموخت . وي تا قبل از استبداد صغير و ورود انگليسيها به بوشهر در كنار پدرش كدخدايي مي كرد .  زراعت داشت و به شيخ نشينهاي اطراف سفر مي كرد . رئيس علي وقتي كه ظلم انگليسيها را به مردم بحرين مي ديد، مي گفت اگر صد تفنچگي داشتم، بحرين را آزاد مي كردم . شخصيتي بود كه در مروت، ادب و شجاعت بي نظير و مديري بي لايق و مقيد به اصول دين به شمار مي آمد شجاعتش را حتي دشمنانش مي ستودند، تيرش هيچگاه به خطا نمي رفت و به چابكي و مهارت و صف آرايي در برابر دشمن زبانزد شده بود.

چهره اي عظيم الجثه و گندمگون داشت. چهار زن اختيار كرد و تنها فرزند باقيمانده اش ، دختري است كه در روستاي جاميينك زندگي مي كند.

رئيس علي و نهضت مشروطيت

در سال 1326 ه.ق يعني در زمان استبداد صغير و انحلال مجلس بدست محمد علي شاه، مردم ايران در شهرهاي مختلف از جمله تبريز و رشت و اصفهان مبارزه را آغاز كردند . مردم بوشهر نيز شهر را از دست طرفداران محمد علي شاه خارج  ساختند.

رئيس علي دلواري به كمك سيد مرتضي مجتهد اهرمي شهر را از محاصره ي نيروهاي حكومتي آزاد ساخت . رئيس علي يكصد تفنگچي استخدام كرده  و در عين حال گمرك شهر را تصرف كرد. او مراقب بود كه مردم به اجناس گمرك دستبرد نزنند. رئيس علي چنان در قلوب مردم محبوبيت داشت كه بزرگان منطقه به او حسد مي ورزيدند . در اين زمان دولت انگليس به دخالت در عراق و عثماني مي پرداخت و بخش هايي از جنوب هم مورد تجاوز آنان قرار گرفت و قيام تنگستان در همين اوضاع و احوال شكل گرفت . اين قيام مورد حمايت روحانيت بود و به همين دليل " جهاد"  قلمداد شد.

چنين جنگي از لحاظ عشاير مسلمان وظيفه مذهبي تلقي مي شد و حكم حضور مردم ، از جناب آية الله شيخ محمد حسين برازجاني از نجف اشرف صادر شده بود به همين خاطر"  سر پرسي  كاكس " رئيس هيأت سياسي و نظامي انگليس ، ستاد خود را در بوشهر مستقر ساخت و مي كوشيد روحانيت را از تأييد جنگاوران باز دارد .

نخستين عمليات نظامي عليه نيروهاي انگليس

رئيس علي با آزاديخواهان بوشهر، از جمله ميرزا علي كازروني، سيد مهدي طباطبايي، سيد مرتضي علم الهدي مجتهد و شيخ محمد حسين مجتهد از علماي برازجان، مكاتبه و رفاقت ديرينه داشت و از اوضاع آشفته آن روزگار بسيار متأثر بود و در سفري كه به بوشهر داشت در خانه سيد محمد رضا كازروني به كلام خدا سوگند ياد كرد كه تا آخرين قطره خون با انگليسيها مبارزه كند.

انگليسيها در رمضان سال 1333 ق. عملاً بوشهر را اشغال كردند و پرچم خود را بر فراز دارالحكومة و ديگر ادارات به اهتزاز درآوردند. آنها يك آلماني و همسرش را كه عليه انگليسيها تبليغ مي كردند ، توقيف كرده و به هندوستان فرستادند . نيروهاي رئيس علي با شبيخون هاي شبانه موفق شدند كنسولگري و تأسيسات آن را به آتش بكشند نايب كنسول انگليس كه مورد محافظت شديد سربازان هندي بود توانست از اين مهلكه بگريزد . ( شب  15 اوت 1915)

جنگ دلوار

انگليسيها دريافتند رئيس علي مرد سازش نيست . حتي تطميع و سازش در او اثري ندارد .  روز دوم رمضان 1333 ه.ق چهار كشتي جنگي براي گلوله باران دلوار و مجاهدان دلواري به همراه پنج هزار سرباز انگليسي و هندي وارد منطقه شدند . رئيس علي ابتدا زنان و كودكان را از دلوار خارج كرد.

سربازان با قايق به سمت دلوار آمدند. رئيس علي دستور داد مبارزان از تيراندازي دست بردارند و پس از آنكه سربازان بيگانه به ساحل رسيدند، دستور حمله داد. از كثرت انفجار دود باروت بر سر دلوار آسمان ساحل دريا چنان تيره و تار شد كه نيروهاي دشمن ديده نمي شدند . رئيس علي دستورعقب نشيني به تپه هاي اطراف دلوار را داد ولي نيمه شب با بكارگيري تاكتيك قديمي خود، شبيخون نهايي را آغاز كرد . جنگي تن به تن در گرفت و فرمانده دشمن بدست رئيس علي كشته شد و تا ظهر روز بعد، با ازدياد تلفات دشمن  نسيم  فتح و پيروزي بر پرچم رئيس علي و دلواريها وزيد و دشمن عقب نشيني كرد.

شهادت رئيس علي

نيروهاي انگليس پس از شكست دلوار، قشون باقيمانده خود را عازم بوشهر كردند.

آوازه رشادت رئيس علي نه تنها در ايران بلكه در اروپا هم ورد زبانها گرديد و روزنامه تايمزصفحاتي از اخبار خود را به آن اختصاص داد. شهرت و محبوبيت رئيس علي باعث شد كه خوانين به او حسد ورزند و شهادتش در هاله اي  ازابهام است. رئيس علي در ميدان جنگ روز بيست و ششم ذيقعده 1333 ه.ق بوسيله يك نفر فريب خورده وطن فروش در جنگ " تنگك " به شهادت رسيد.

پس از شهادت با تشييع جنازه اي طولاني و بي نظير ، جسد او را به نجف اشرف حمل كرده و در كنار پدرش به خاك سپردند . در سال شهادت رئيس علي مردم تنگستان يكسال تمام مشكي پوشيدند و عزاداري كردند . حتي در مسجد شاه تهران رئيس دولت ، ميرزا حسن خان مستوفي الممالك ، براي رئيس علي ختم گرفت و بسياري از شخصيتهاي دولتي و مذهبي براي عرض تسليت به نزد زائر محمد آمدند.